Fjala e parë merr gjithë vëmendjen. Ajo shënohet, tregohet, pritet me muaj. Por nëse presim vetëm atë, na shpëtojnë shenjat e zhvillimit të gjuhës që vijnë përpara saj — dhe që janë, në fakt, pjesa më e madhe e punës.

Gjuha nuk fillon kur fëmija thotë «mama». Fillon shumë më herët, kur fëmija kupton se tingujt kanë kuptim, se vëmendja mund të ndahet me dikë tjetër, dhe se një veprim i vogël prej tij mund të ndryshojë sjelljen e një personi tjetër. Kjo është arkitektura mbi të cilën ndërtohen fjalët.

Më poshtë janë pesë shenja pozitive që i shoh çdo javë në punën me familjet. Nëse i vëreni te fëmija juaj, ka gjasa që gjuha po ndërtohet — edhe nëse fjalori është ende i vogël.

1. Tregon me gisht për të ndarë diçka

Ekzistojnë dy lloje tregimi me gisht, dhe dallimi mes tyre ka rëndësi.

I pari është kërkues: fëmija tregon biskotën sepse e do biskotën. I dyti është shoqëror: fëmija tregon një qen, një aeroplan, një dritë — dhe pastaj kthehet t’ju shikojë. Ai nuk kërkon asgjë. Ai po ju thotë: shiko atje, bashkë me mua.

Ai shikim i kthyer nga ju është pjesa më informuese e gjithë gjestit. Tregon se fëmija e kupton komunikimin si diçka që ndodh mes dy mendjeve, jo si një mjet për të marrë objekte. Është një nga themelet më të hershme të gjuhës.

2. Reagon kur e thërrisni në emër

Kthimi i kokës duket i thjeshtë, por kërkon disa gjëra njëherësh: të dëgjuarit, njohjen e emrit si diçka që i përket, dhe vendimin për ta ndërprerë atë që po bën për t’ju kushtuar vëmendje.

Nuk duhet të ndodhë çdo herë. Një fëmijë i zhytur në lojë mund të mos reagojë — kjo është përqendrim, jo mungesë reagimi. Ajo që vlen të vëzhgohet është tendenca e përgjithshme përgjatë ditës dhe në situata të ndryshme.

3. Imiton tinguj dhe intonacion

Kur fëmija provon të përsërisë atë që sapo thatë — edhe kur del ndryshe, edhe kur është vetëm melodia e fjalisë pa fjalët — po ndodh diçka e rëndësishme. Ai po mëson se gjuha është e imitueshme, dhe se ajo shkëmbehet.

Imitimi shpesh nënvlerësohet sepse nuk «numërohet» si fjalë. Por një fëmijë që imiton është një fëmijë që po ushtron. Përgjigjuni çdo imitimi sikur të ishte bisedë: përsëriteni ju, prisni, lëreni të provojë sërish. Kjo shkëmbim-radhë është forma e parë e dialogut.

4. Ndjek udhëzime të thjeshta

«Ma jep topin.» «Ule këtu.» «Merre këpucën.» Kur fëmija i kryen këto pa i shoqëruar ju me gjeste, po tregon se i kupton fjalët dhe kontekstin.

Kjo është shenjë e fuqishme, sepse të kuptuarit gjithmonë vjen përpara prodhimit. Një fëmijë që kupton shumë por thotë pak ka një bazë në vend; puna atëherë është ta ndihmojmë ta nxjerrë atë që tashmë e ka brenda.

Provë e vogël: një herë, jepni udhëzimin pa treguar me dorë dhe pa e shikuar objektin. Nëse fëmija e kryen, i ka kuptuar fjalët — jo gjestet tuaja.

5. Përdor tinguj ose fjalë për të kërkuar

Fjalët e para shpesh janë kërkesa: «ma», «pa», «dado». Kjo nuk është rastësi. Momenti kur fëmija kupton se një tingull i caktuar sjell një rezultat të caktuar është momenti kur gjuha bëhet mjet komunikimi, jo thjesht zë.

Rëndësi ka qëndrueshmëria, jo saktësia. Nëse «baba» do të thotë gjithmonë ujë, ajo është fjalë — edhe pse nuk tingëllon si «ujë». Trajtojeni si fjalë: përgjigjuni, emërtojeni saktë pa e korrigjuar ashpër, dhe vazhdoni.

A duhet t’u flasim fëmijëve «si fëmijë»?

Kjo pyetje vjen pothuajse gjithmonë pas listës së mësipërme, ndaj ia vlen një përgjigje e qartë.

Mënyra e ngadaltë, melodike dhe me intonacion të theksuar me të cilën të rriturit i drejtohen natyrshëm foshnjave është e dobishme. Ajo tërheq vëmendjen, i bën tingujt më të dallueshëm dhe e mban fëmijën të angazhuar.

Ajo që ndihmon më pak është zëvendësimi i vazhdueshëm i fjalëve me forma të shtrembëruara — kur «uji» bëhet përgjithmonë diçka tjetër. Fëmija mëson atë që dëgjon, ndaj ia vlen që fjala e saktë të jetë e pranishme, edhe kur toni mbetet i ngrohtë dhe lozonjar.

Formula praktike: intonacion i thjeshtuar, fjalë të sakta.

Çfarë shpesh shqetëson pa arsye

Disa gjëra i sjellin prindërit te unë me shqetësim, edhe pse në vetvete nuk janë tregues problemi:

  • Fëmija flet vonë, por kupton gjithçka. Të kuptuarit vjen përpara prodhimit. Një fëmijë që zbaton udhëzime dhe ndjek biseda ka bazën gjuhësore në vend.
  • Fëmija rritet me dy gjuhë. Dygjuhësia nuk shkakton vonesa. Fjalët mund të ndahen mes dy gjuhëve, por totali është zakonisht i krahasueshëm me moshatarët.
  • Fëmija shqipton disa tinguj gabim. Në moshat e para kjo është pjesë normale e procesit; shqiptimi rregullohet gradualisht.
  • Fëmija flet pak me të huaj. Ndrojtja në situata të reja nuk është e njëjtë me vështirësi gjuhësore.

Ajo që ka rëndësi nuk është një detaj i vetëm, por tabloja e përgjithshme: a po komunikon fëmija me ju, në mënyra të ndryshme, dhe a po shtohen këto mënyra me kalimin e kohës?

Si t’i mbështesni këto shenja në përditshmëri

Nuk nevojitet program dhe as material i posaçëm. Nevojiten disa zakone të vogla, të përsëritura:

  • Emërtoni atë që fëmija po shikon, jo atë që doni ju të shikojë. Vëmendja e përbashkët është pika ku fjala ngjitet.
  • Lini pauza. Pas çdo pyetjeje, numëroni me vete deri në pesë ose dhjetë. Shumë fëmijë kanë nevojë për këto sekonda për të përpunuar dhe formuluar përgjigjen.
  • Përgjigjuni çdo përpjekjeje — tingullit, gjestit, shikimit. Kur një përpjekje funksionon, fëmija e përsërit.
  • Përsëritni fjalët kyçe në vend që të zgjeroni fjalinë. «Ujë. Do ujë. Ja uji.» është më e dobishme se një fjali e gjatë.
  • Lexoni të njëjtin libër sa herë ta kërkojë. Përsëritja nuk është mërzi për fëmijën; është konsolidim.

Dhjetë deri në pesëmbëdhjetë minuta ndërveprim i qëllimshëm në ditë bëjnë më shumë sesa një orë e shpërqendruar.

Kur ia vlen të flisni me dikë

Nëse pjesa më e madhe e këtyre shenjave mungon, ose nëse fëmija ka humbur aftësi që i kishte më parë, ia vlen ta diskutoni me një profesionist. Kjo nuk do të thotë se diçka nuk shkon — do të thotë që ta shikoni tablonë të plotë me dikë që i njeh këto rrugë.

Në punën time me familjet në Gjilan dhe komunat përreth, biseda e parë është thjesht një bisedë: çfarë vëreni, çfarë ju shqetëson, si duket një ditë e zakonshme. Nga aty vendosim bashkë nëse dhe si ia vlen të vazhdohet — zakonisht përmes stimulimit të hershëm për moshat e para.

Nëse doni ta nisni, lini një kërkesë ose telefononi. Dhe nëse pas leximit ju vjen ndër mend se fëmija juaj i ka shumicën e këtyre shenjave — kjo është një lajm i mirë. Vëreni edhe ju.

Për t’i parë këto shenja në kontekstin e pyetjes më të shpeshtë, shihni edhe: fëmija nuk flet ende — kur është ritëm i vetin.

Pyetje të shpeshta

A është tregimi me gisht vërtet kaq i rëndësishëm?

Po. Tregimi me gisht për të ndarë një interes — jo vetëm për të kërkuar diçka — është një nga treguesit më të hershëm se fëmija e kupton komunikimin si diçka të përbashkët mes dy personave.

Fëmija imiton tinguj por nuk thotë fjalë. A ka vlerë?

Ka vlerë të madhe. Imitimi tregon se fëmija po e dëgjon gjuhën, po e përpunon dhe po provon ta riprodhojë. Është një hap i vërtetë, jo një hap i humbur.

Si mund t’i mbështes këto shenja në shtëpi?

Duke i emërtuar gjërat që fëmija shikon, duke lënë pauza pas pyetjeve dhe duke iu përgjigjur çdo përpjekjeje komunikimi — edhe kur ajo është vetëm një tingull ose një shikim.

Një shënim i rëndësishëm

Ky shkrim është informues dhe përshkrues. Nuk është diagnozë, nuk zëvendëson një vlerësim individual dhe nuk përshkruan trajtim. Çdo fëmijë ka historinë e vet, prandaj pyetjet konkrete meritojnë një bisedë konkrete.