Fëmija nuk flet ende: kur është ritëm i vetin dhe kur ia vlen të pyesni

Kur një prind më thotë se fëmija nuk flet ende, pyetja e vërtetë pas saj është pothuajse gjithmonë e njëjtë: a duhet të pres, apo duhet të bëj diçka? Është pyetje e drejtë, dhe meriton më shumë se një «mos u shqetëso, do të flasë».

E vërteta është se të dyja mund të jenë të sakta njëkohësisht. Diapazoni i asaj që quhet zhvillim tipik i të folurit është i gjerë — më i gjerë nga sa sugjerojnë bisedat mes prindërve në park. Njëkohësisht, ka disa shenja që ia vlen t’i vëreni herët, sepse sa më herët të kuptohen nevojat e fëmijës, aq më e lehtë është mbështetja.

Ky shkrim nuk ju jep një diagnozë dhe nuk e zëvendëson një vlerësim individual. Ju jep diçka më praktike: një mënyrë për të vëzhguar fëmijën tuaj me qetësi, dhe kritere të qarta për të vendosur nëse ia vlen të flisni me dikë.

Çdo fëmijë ka ritmin e vet — dhe kjo nuk është frazë ngushëlluese

Fëmijët zhvillohen me ritme të ndryshme. Disa thonë fjalët e para para se të mbushin vitin; të tjerë heshtin gjatë dhe pastaj, brenda pak muajsh, fillojnë të flasin me fjali. Të dyja këto rrugë janë të njohura dhe të dyja mund të përfundojnë në të njëjtin vend.

Problemi me krahasimet është se ato krahasojnë vetëm një gjë — numrin e fjalëve — dhe e humbasin pjesën më informuese të tablosë. Një fëmijë që nuk flet, por ju sjell librin, ju shikon në sy, ju tërheq për dore te dera dhe qesh kur e imitoni, po komunikon shumë. Një fëmijë që thotë disa fjalë, por nuk i përdor për t’u lidhur me ju, mund të ketë nevojë për më shumë vëmendje sesa i pari.

Prandaj pyetja e dobishme nuk është «sa fjalë thotë?», por: a po komunikon fëmija im — dhe në sa mënyra?

Zhvillimi i gjuhës nis shumë përpara fjalës së parë

Përpara se të shfaqet fjala, ndërtohen themelet e saj. Këto themele janë të dukshme në përditshmëri dhe janë shenja pozitive edhe kur fjalori është ende bosh:

• Reagimi ndaj emrit. Kthimi i kokës kur e thërrisni tregon se fëmija po e ndan vëmendjen me ju.
• Tregimi me gisht. Kur fëmija tregon një zog dhe pastaj kthehet t’ju shikojë, ai po ju thotë: shiko atje, bashkë me mua. Ky shikim i kthyer është pjesa më e rëndësishme e gjestit.
• Imitimi i tingujve. Kur fëmija provon të përsërisë atë që thoni, po mëson se gjuha është diçka që shkëmbehet mes dy personave.
• Ndjekja e udhëzimeve të thjeshta. «Ma jep topin» i kryer pa gjeste tregon se fëmija i kupton fjalët, edhe pse nuk i prodhon ende.
• Përdorimi i tingujve për të kërkuar. Një tingull i qëndrueshëm që gjithmonë do të thotë «ujë» është gjuhë në ndërtim e sipër.

Nëse i shihni këto, fëmija juaj po e ndërton komunikimin — thjesht ende pa fjalë. Kjo është zakonisht arsyeja pse shumë fëmijë që «flasin vonë» e marrin veten pa ndihmë të specializuar.

Shenjat që ia vlen t’i vini re

Disa vëzhgime kërkojnë më shumë vëmendje. Asnjëra prej tyre, e marrë veç, nuk do të thotë diçka e caktuar — dhe pikërisht prandaj nuk duhen lexuar si listë kontrolli diagnostikuese. Ato janë arsye për një bisedë, jo për një përfundim:

• Fëmija shpesh nuk reagon kur e thërrisni në emër, edhe kur dëgjimi është në rregull.
• Kontakti me sy është i kufizuar ose i shkurtër gjatë ndërveprimit.
• Rreth moshës 12 muajshe nuk tregon me gisht për të ndarë një interes.
• Rreth moshës 16 muajshe nuk ka fjalë, dhe as tinguj që përdoren si fjalë.
• Ka humbur aftësi që i kishte më parë — fjalë, gjeste ose ndërveprim.

Pika e fundit është ajo për të cilën nuk ia vlen të pritet. Humbja e një aftësie tashmë të fituar është gjithmonë arsye për ta diskutuar me një profesionist.

Tri gjëra të zakonshme që e vështirësojnë komunikimin pa dashje

Këto nuk janë gabime prindërimi — janë reflekse dashurie. Por secila prej tyre, pa e kuptuar, ia heq fëmijës hapësirën për të provuar.

1. Shumë pyetje njëherësh

«Çfarë është kjo? A e sheh? Si bën qeni? A do ta marrësh?» Për një fëmijë që ende po e përpunon gjuhën, kjo është një valë. Rezultati i zakonshëm nuk është përgjigje, por heshtje. Një pyetje e vetme, e thjeshtë, ka shumë më tepër gjasa të marrë përgjigje.

2. Të flasim në vend të fëmijës

Kur fëmija ngurron, është e natyrshme ta plotësojmë fjalinë ne. Por nëse kjo ndodh çdo herë, fëmija mëson diçka të padobishme: se nuk ka nevojë të provojë, sepse dikush do ta bëjë për të. Kjo vlen edhe kur dikush tjetër i drejtohet fëmijës dhe ne përgjigjemi në vend të tij.

3. Të mos presim mjaftueshëm

Ky është më i shpeshti. Heshtja pas një pyetjeje ndihet e gjatë, dhe e mbushim shpejt. Por për shumë fëmijë, ajo heshtje është pikërisht koha kur po ndodh puna.

Rregulli 5–10 sekonda

Pas një pyetjeje, numëroni me vete deri në pesë ose dhjetë përpara se të ndërhyni. Në praktikë kjo ndihet shumë më gjatë nga sa është.

Shumë fëmijë kanë nevojë për këto sekonda shtesë për të bërë disa gjëra njëherësh: të dëgjojnë pyetjen, ta kuptojnë, të gjejnë fjalën dhe të organizojnë gojën për ta thënë. Kur e mbushim heshtjen, e ndërpresim këtë zinxhir pikërisht në mes.

Pritja i tregon fëmijës edhe diçka tjetër, më të thellë: mendimi yt ka vlerë dhe unë po e pres. Kjo ndërton motivim për të komunikuar më shumë — dhe motivimi është gjysma e punës.

Provojeni një javë. Bëni një pyetje, numëroni deri në dhjetë, dhe shikoni çfarë ndodh.

Tri aktivitete të thjeshta që mund të bëni sot

Nuk ju duhen lodra të shtrenjta dhe as orë të gjata. Dhjetë deri në pesëmbëdhjetë minuta lojë të qëllimshme çdo ditë bëjnë më shumë punë sesa një orë e shpërqendruar.

• Fryrja e flluskave. Kërkon kontroll të frymëmarrjes, fokus vizual dhe ndjekje me sy — të tria themelore për të folurit. Fryjini bashkë dhe ndiqni flluskat me shikim.
• Leximi i një libri. Jo për ta mbaruar historinë. Tregoni figurat, emërtoni, bëni një pyetje, prisni. Përsëritja e të njëjtit libër nuk është problem — është pikërisht ajo që ndërton fjalorin.
• Loja me radhë. Rrotullimi i topit para e mbrapa, ping-pong me zë, ndërtim me blloqe një nga një. Radha është struktura bazë e një bisede: unë, pastaj ti.

Filloni me dy ose tri radhë dhe shtoni gradualisht. Qëllimi nuk është performanca, por shkëmbimi.

Kur ia vlen të flisni me një profesionist

Nuk keni nevojë të prisni derisa të jeni të sigurt se diçka nuk shkon. Në fakt, pritja për siguri është arsyeja më e shpeshtë pse bisedat e para ndodhin më vonë sesa duhej.

Një konsultë e hershme është e dobishme edhe kur përfundon me «gjithçka është në rregull» — sepse atëherë e dini, dhe shqetësimi pushon. Kur ka nevojë për mbështetje, sa më herët të identifikohet, aq më e lehtë është puna, sepse ndërtohet mbi atë që fëmija po zhvillon tani.

Në praktikën time në Gjilan, biseda e parë nis gjithmonë nga ju: çfarë vëreni, çfarë ju shqetëson, si duket një ditë e zakonshme. Nuk ju kërkohet të dini emrin e një shërbimi apo të keni përgatitur një plan. Mjafton të përshkruani atë që shihni.

Nëse dëshironi ta filloni këtë bisedë, mund të lini një kërkesë ose të telefononi drejtpërdrejt. Për fëmijët në moshat e para, puna zakonisht organizohet si stimulim i hershëm; kur fokusi është më i gjerë, si terapi zhvillimore.

Dhe një gjë e fundit, që ua them pothuajse çdo prindi që ulet përballë meje: shqetësimi juaj nuk është mbivlerësim. Është vëmendje. Fëmijët përfitojnë nga prindër që vërejnë.

Pyetje të shpeshta